Hiện tượng này có cơ sở tâm lý học khá rõ: cố chủ động đẩy một ý nghĩ ra khỏi đầu đôi khi khiến chính ý nghĩ đó trở nên dễ quay lại hơn.
Nó không phải hiện tượng riêng của phụ nữ và cũng không phải bằng chứng rằng người đàn ông kia là “tình yêu định mệnh”.
Một cơ chế nổi tiếng liên quan là thought suppression và hiệu ứng ironic của việc kiểm soát suy nghĩ.
Muốn “không nghĩ” thì não phải kiểm tra xem mình có đang nghĩ không
Daniel M. Wegner là nhà tâm lý học nổi tiếng với nghiên cứu về thought suppression.
Nghịch lý cơ bản có thể hiểu như sau:
Nếu bạn ra lệnh cho mình:
“Đừng nghĩ tới anh ấy.”
não phải liên tục kiểm tra:
“Hiện tại mình có đang nghĩ tới anh ấy không?”
Nhưng để kiểm tra điều đó, representation của “anh ấy” phải được kích hoạt.
Vì vậy chính quá trình giám sát có thể giữ ý nghĩ ở trạng thái dễ truy cập.
Đây là nguyên lý rộng của ironic mental control, không chỉ liên quan đến attraction.
Secrecy có thể làm sự ám ảnh tăng thêm
Một nghiên cứu đặc biệt liên quan tới quan hệ tình cảm là công trình của Daniel Wegner, Julie Lane và Sara Dimitri về “allure of secret relationships”.
Qua khảo sát và thí nghiệm, nhóm nghiên cứu tìm thấy secrecy có thể liên quan tới sự preoccupation mạnh hơn với một mối quan hệ; trong thí nghiệm, một tương tác được giữ bí mật cũng làm attraction được báo cáo cao hơn so với điều kiện không bí mật.
Điều này không có nghĩa “cấm đoán chắc chắn tạo tình yêu”.
Nó cho thấy việc phải che giấu và liên tục kiểm soát suy nghĩ/hành vi có thể vô tình làm đối tượng trở nên nổi bật hơn trong tâm trí.
Attraction tạo thêm nhiên liệu cho suppression
Nếu người đàn ông vốn đã có salience cao — chẳng hạn cô ấy thấy anh ta hấp dẫn hoặc thường xuyên gặp anh ta — việc cố không nghĩ tới anh ta càng khó.
Một vòng lặp có thể xuất hiện:
nghĩ tới → thấy không nên nghĩ → cố đẩy đi → kiểm tra xem đã hết nghĩ chưa → representation được kích hoạt lại → lại nghĩ tới.
Người phụ nữ sau đó có thể diễn giải tần suất suy nghĩ:
“Tại sao mình cứ nghĩ đến anh ấy? Chắc mình phải thích anh ấy rất nhiều.”
Cách diễn giải đó lại làm đối tượng có ý nghĩa hơn.
Nghĩ nhiều không nhất thiết nghĩa ham muốn mạnh hơn
Đây là phần rất dễ hiểu sai.
Tần suất một ý nghĩ xuất hiện không phải thước đo trực tiếp của desire.
Một ý nghĩ có thể lặp lại vì:
attraction; anxiety; guilt; suppression; uncertainty; unfinished interaction; hoặc đơn giản vì người đó xuất hiện thường xuyên trong môi trường.
Do đó:
“Không ngừng nghĩ tới anh ấy” ≠ “rất muốn quan hệ với anh ấy.”
Và càng không bằng:
“Muốn ngoại tình với anh ấy.”
Tại sao người “không được nghĩ tới” đôi khi trở nên đặc biệt?
Khi một suy nghĩ được gắn nhãn:
“nguy hiểm”, “không được phép”, “mình phải loại bỏ nó”,
não có thể dành nhiều tài nguyên chú ý hơn cho việc theo dõi nó.
Điều nghịch lý là một suy nghĩ bình thường có thể trở thành một vấn đề cần giám sát, và chính việc giám sát làm nó nổi bật.
Đây là lý do topic này khác với câu hỏi tiếp theo về “cảm giác không được phép có làm người đàn ông hấp dẫn hơn không?”
Ở đây trọng tâm là:
suppression làm ý nghĩ dễ quay lại.
Còn “forbidden attraction” là câu hỏi về việc cấm đoán có làm giá trị hấp dẫn của đối tượng tăng lên hay không.
Hai cơ chế không nên gộp làm một.
Có phải càng cố quên càng yêu?
Không.
Đây là cách diễn giải lãng mạn hóa một hiện tượng nhận thức.
Thought rebound không chứng minh tình yêu sâu sắc.
Một người có thể càng cố không nghĩ tới một bài hát, một sai lầm trong công việc hay một tình huống xấu hổ và cũng gặp chính hiệu ứng này.
Đối tượng tình cảm chỉ khiến trải nghiệm có vẻ mạnh hơn vì nó vốn mang emotional salience.
Có phải nghĩ nhiều rồi sẽ ngoại tình?
Cũng không.
Thought frequency vẫn phải được phân biệt với:
attraction → desire → intention → behavior.
Một phụ nữ có thể trải nghiệm intrusive thoughts hoặc recurrent thoughts về một người nhưng không có bất kỳ ý định tiếp cận nào.
Ngược lại, sự tồn tại của intention phải được đánh giá ở tầng quyết định, không thể suy ra chỉ từ số lần một hình ảnh xuất hiện trong đầu.
Hiểu lầm thường gặp
“Không quên được nghĩa là yêu thật.”
Không. Thought suppression tự nó có thể làm một ý nghĩ quay lại.
“Càng nghĩ nhiều càng chứng minh ham muốn tình dục mạnh.”
Không nhất thiết. Salience và sexual desire không phải một.
“Não đang mách bảo nên đến với người đó.”
Không có cơ sở khoa học cho cách diễn giải này.
“Nếu có chồng mà cứ nghĩ tới người khác thì chắc chắn muốn ngoại tình.”
Không. Nội dung tâm trí và behavioral intention là hai tầng khác nhau.
Kết luận
Một phụ nữ càng cố “không được nghĩ tới người đàn ông này” đôi khi càng nghĩ tới anh ta vì việc kiểm soát suy nghĩ đòi hỏi não phải tiếp tục theo dõi chính đối tượng đang muốn loại bỏ.
Các nghiên cứu của Daniel Wegner và cộng sự về thought suppression và secrecy giúp giải thích nghịch lý này; nghiên cứu về secret relationships cũng cho thấy bí mật có thể làm một đối tượng quan hệ trở nên khó rời khỏi tâm trí hơn.
Nhưng nghĩ nhiều không phải bằng chứng của tình yêu, sexual desire, ý định hay ngoại tình.
Đôi khi nó đơn giản cho thấy một đặc điểm rất con người của tâm trí:
càng ra lệnh “đừng nghĩ”, não càng phải nhớ mình đang cố không nghĩ về điều gì.