Tình dục học (sexology) là lĩnh vực nghiên cứu khoa học về tình dục và đời sống tình dục của con người. Phạm vi của nó rộng hơn nhiều so với việc nghiên cứu hành vi quan hệ tình dục. Tình dục học tìm hiểu cách não bộ, hệ thần kinh, hormone, cơ thể, cảm xúc, nhận thức, mối quan hệ, văn hóa và môi trường cùng góp phần tạo nên sự hấp dẫn, ham muốn, hưng phấn, tưởng tượng và hành vi tình dục.
Một điểm quan trọng của tình dục học hiện đại là không xem tình dục như một quá trình đơn giản trong đó “có ham muốn thì sẽ quan hệ”. Con người có thể cảm thấy một người hấp dẫn nhưng không muốn quan hệ với họ; có thể có ham muốn nhưng cơ thể chưa hưng phấn; có thể xuất hiện phản ứng sinh dục mà không có ham muốn chủ quan; hoặc có một tưởng tượng tình dục nhưng hoàn toàn không có ý định thực hiện nó ngoài đời.
Vì vậy, trong khoa học cần phân biệt rõ sự hấp dẫn (attraction), ham muốn (desire), hưng phấn (arousal), tưởng tượng (fantasy), ý định (intention) và hành vi (behavior). Chúng có thể liên quan nhưng không phải là một quá trình duy nhất.
Tình dục học nghiên cứu những gì?
Tình dục học là một lĩnh vực liên ngành. Một câu hỏi tưởng như đơn giản, chẳng hạn “vì sao con người có ham muốn tình dục?”, có thể cần kiến thức từ thần kinh học, nội tiết học, tâm lý học, y học, xã hội học và khoa học hành vi.
Não bộ và hệ thần kinh
Não không có một “trung tâm tình dục” duy nhất. Những trải nghiệm tình dục liên quan đến nhiều mạng lưới thần kinh tham gia xử lý phần thưởng, động lực, cảm xúc, chú ý, trí nhớ, tín hiệu cơ thể và khả năng kiểm soát hành vi.
Một kích thích có ý nghĩa tình dục đối với người này nhưng gần như không có ý nghĩa đối với người khác. Não phải đánh giá kích thích đó trong bối cảnh: đó là ai, mối quan hệ như thế nào, người đó đang cảm thấy an toàn hay căng thẳng, trải nghiệm trước đây ra sao và hiện tại họ có muốn tiếp tục hay không.
Điều này giúp giải thích tại sao phản ứng tình dục không phải một phản xạ máy móc chỉ phụ thuộc vào cơ quan sinh dục.
Hormone
Testosterone, estrogen, prolactin và nhiều tín hiệu nội tiết khác có thể ảnh hưởng đến các khía cạnh của chức năng tình dục. Tuy nhiên, cách nói phổ biến rằng “ham muốn chỉ do hormone” là quá đơn giản.
Hormone tạo nên một phần của môi trường sinh học trong đó ham muốn có thể xuất hiện, nhưng trải nghiệm tình dục còn phụ thuộc vào não, sức khỏe, thuốc đang sử dụng, giấc ngủ, stress, tâm trạng, mối quan hệ và bối cảnh xã hội.
Tâm lý và cảm xúc
Tình dục học nghiên cứu cả những yếu tố như sự chú ý, kỳ vọng, hình ảnh cơ thể, cảm giác an toàn, lo âu, tâm trạng, trải nghiệm học tập và ý nghĩa mà một người gán cho tình dục.
Cùng một người có thể có mức ham muốn rất khác nhau ở những giai đoạn khác nhau của cuộc đời mà không nhất thiết có một thay đổi lớn ở cơ quan sinh dục.
Sự hấp dẫn và lựa chọn đối tượng
Khoa học cũng nghiên cứu vì sao chúng ta cảm thấy một số người hấp dẫn hơn những người khác. Ngoại hình chỉ là một phần. Giọng nói, mùi cơ thể, chuyển động, biểu cảm, sự quen thuộc, tính cách, bối cảnh xã hội, ký ức và trải nghiệm cá nhân đều có thể góp phần.
Không tồn tại một công thức đơn giản có thể dự đoán chính xác ai sẽ bị hấp dẫn bởi ai.
Hành vi và mối quan hệ
Tình dục học nghiên cứu tần suất hoạt động tình dục, sự khác biệt ham muốn giữa các cặp đôi, giao tiếp, sự thỏa mãn, thay đổi theo tuổi và nhiều yếu tố khác của đời sống quan hệ.
Nhưng hành vi không thể được dùng đơn độc để suy ra trạng thái tâm lý. Một người quan hệ thường xuyên không nhất thiết có ham muốn cao hơn mọi người khác; một người ít quan hệ cũng không nhất thiết có ham muốn thấp.
Các mô hình khoa học về phản ứng tình dục đã thay đổi như thế nào?
William Masters và Virginia Johnson có ảnh hưởng lớn đến nghiên cứu thực nghiệm về phản ứng tình dục của con người trong thế kỷ 20. Công trình của họ giúp mô tả những thay đổi sinh lý xảy ra trong quá trình đáp ứng tình dục.
Sau đó, Helen Singer Kaplan nhấn mạnh vai trò của ham muốn, cho thấy trải nghiệm tình dục không thể chỉ được hiểu bằng các thay đổi sinh lý.
Rosemary Basson tiếp tục đề xuất cách nhìn ít tuyến tính hơn, đặc biệt hữu ích khi nghiên cứu tình dục trong những mối quan hệ lâu dài. Trong mô hình này, ham muốn không nhất thiết phải xuất hiện trước mọi trải nghiệm tình dục; ở một số người và trong một số bối cảnh, hứng thú có thể phát triển sau khi có sự gần gũi hoặc kích thích phù hợp.
Những mô hình này không nên được hiểu như các “công thức” mà mọi người phải tuân theo. Nghiên cứu hiện đại xem phản ứng tình dục là một quá trình linh hoạt với nhiều thành phần có thể chồng lấp và xuất hiện theo những trình tự khác nhau.
Hệ thống kích thích và ức chế
John Bancroft và Erick Janssen phát triển Dual Control Model, mô hình cho rằng phản ứng tình dục chịu ảnh hưởng của sự cân bằng giữa các quá trình kích thích tình dục và ức chế tình dục.
Có thể hình dung đơn giản như một hệ thống có “chân ga” và “phanh”. Một tín hiệu hấp dẫn có thể thúc đẩy hưng phấn, trong khi stress, cảm giác không an toàn, nguy cơ bị gián đoạn, lo lắng hoặc những tín hiệu khác có thể làm tăng ức chế.
Quan trọng hơn, mức nhạy của hai hệ thống này khác nhau giữa các cá nhân. Đây là một trong nhiều lý do khiến cùng một hoàn cảnh có thể tạo ra phản ứng rất khác ở những người khác nhau.
Tình dục học nghiên cứu cái “bình thường” như thế nào?
Một đóng góp quan trọng của khoa học tình dục là cho thấy đời sống tình dục của con người có mức biến thiên rất lớn.
Không nên lấy một con số duy nhất về tần suất quan hệ, số lần nghĩ đến tình dục hoặc mức ham muốn để định nghĩa tất cả mọi người. Tuổi tác, sức khỏe, giai đoạn cuộc sống, mối quan hệ và khác biệt cá nhân đều quan trọng.
Trong y học tình dục, một khác biệt thường chỉ trở thành vấn đề lâm sàng khi nó gây khó chịu đáng kể cho chính người đó, ảnh hưởng đến cuộc sống hoặc liên quan đến một vấn đề sức khỏe cần đánh giá. “Khác người khác” không tự động đồng nghĩa với “bệnh”.
Khoa học tình dục biết gì và chưa biết gì?
Ngày nay, khoa học có bằng chứng khá vững rằng phản ứng tình dục là kết quả của nhiều hệ thống sinh học và tâm lý tương tác với nhau. Nghiên cứu cũng cho thấy phản ứng sinh dục và cảm giác hưng phấn chủ quan không phải lúc nào cũng đồng bộ.
Tuy nhiên, nhiều câu hỏi vẫn chưa có câu trả lời hoàn chỉnh. Ví dụ, khoa học chưa thể dự đoán chính xác vì sao một cá nhân bị hấp dẫn bởi một người cụ thể, tại sao một fantasy nhất định hình thành hoặc tại sao ham muốn thay đổi mạnh ở một thời điểm nhất định chỉ từ một xét nghiệm hormone hay một ảnh chụp não.
Tình dục học vì thế không phải một bộ quy tắc cố định về cách con người “phải” cảm thấy. Đây là lĩnh vực đang tiếp tục nghiên cứu sự đa dạng của đời sống tình dục bằng các phương pháp khoa học.
Kết luận
Tình dục học là khoa học nghiên cứu đời sống tình dục con người từ nhiều tầng: não bộ, thần kinh, hormone, sinh lý, tâm lý, hành vi, quan hệ và môi trường xã hội. Giá trị lớn nhất của cách tiếp cận này là giúp chúng ta tránh những giải thích quá đơn giản.
Ham muốn không chỉ là hormone. Hưng phấn không đồng nghĩa với ham muốn. Fantasy không đồng nghĩa với ý định. Phản ứng cơ thể không đồng nghĩa với đồng thuận. Và hành vi quan sát được không cho phép chúng ta biết toàn bộ trải nghiệm bên trong của một người.
Câu hỏi liên quan
- Ham muốn tình dục được hình thành trong não như thế nào?
- Ham muốn và hưng phấn tình dục khác nhau ở điểm nào?
- Hormone có quyết định mức ham muốn tình dục không?
- Vì sao phản ứng sinh dục và cảm giác chủ quan có thể không giống nhau?
- Khoa học xác định một đời sống tình dục khỏe mạnh như thế nào?