Não bộ giữ vai trò trung tâm trong việc tạo ra và điều chỉnh ham muốn và hưng phấn tình dục. Nhưng không tồn tại một nút hay một “trung tâm tình dục” duy nhất trong não. Thay vào đó, nhiều mạng lưới thần kinh cùng xử lý cảm giác, phần thưởng, động lực, cảm xúc, ký ức, sự chú ý, tín hiệu từ cơ thể và khả năng kiểm soát hành vi.
Vì vậy, phản ứng tình dục không đơn giản là cơ quan sinh dục nhận kích thích rồi gửi tín hiệu lên não. Quá trình diễn ra theo cả hai chiều: não đánh giá ý nghĩa của tình huống và điều khiển các phản ứng cơ thể, trong khi tín hiệu từ cơ thể quay trở lại não và tiếp tục ảnh hưởng đến trải nghiệm chủ quan.
Não phải xác định một tín hiệu có ý nghĩa tình dục hay không
Hình ảnh, giọng nói, mùi, sự đụng chạm, ký ức hoặc một suy nghĩ đều có thể trở thành tín hiệu liên quan đến tình dục. Nhưng bản thân tín hiệu không có một ý nghĩa cố định đối với mọi người.
Não kết hợp thông tin cảm giác với ký ức, kinh nghiệm, cảm xúc và bối cảnh. Một tín hiệu có thể hấp dẫn trong hoàn cảnh này nhưng hoàn toàn không gây hứng thú trong hoàn cảnh khác.
Đó là lý do không thể hiểu ham muốn chỉ bằng cách xác định “kích thích mạnh đến mức nào”. Điều quan trọng còn là não diễn giải kích thích đó như thế nào.
Hệ thống phần thưởng và động lực
Các mạng lưới liên quan đến phần thưởng và động lực giúp não xác định điều gì đáng chú ý và đáng theo đuổi. Dopamine thường được nhắc đến trong bối cảnh này, nhưng gọi dopamine là “hormone ham muốn” hoặc “chất gây khoái cảm” là quá đơn giản.
Dopamine là một chất dẫn truyền thần kinh tham gia nhiều chức năng, trong đó có học tập từ phần thưởng, động lực và sự nổi bật của tín hiệu. Hoạt động của hệ dopamine có thể góp phần làm một tín hiệu tình dục trở nên đáng chú ý và thúc đẩy hành vi hướng đến phần thưởng, nhưng trải nghiệm ham muốn không thể quy về một chất duy nhất.
Vùng dưới đồi và điều hòa sinh học
Vùng dưới đồi (hypothalamus) tham gia nhiều quá trình nội môi và nội tiết, đồng thời có liên hệ với các hệ thống thần kinh điều khiển phản ứng tình dục. Nó nhận và tích hợp tín hiệu từ hormone, hệ thần kinh và những vùng não khác.
Tuy nhiên, nói rằng “ham muốn nằm ở vùng dưới đồi” vẫn là không chính xác. Trải nghiệm tình dục của con người phụ thuộc vào mạng lưới rộng hơn nhiều.
Cảm xúc, ký ức và bối cảnh
Các cấu trúc và mạng lưới liên quan đến cảm xúc và trí nhớ giúp não liên kết những tín hiệu hiện tại với kinh nghiệm trước đây. Một bối cảnh gắn với cảm giác an toàn, gần gũi hoặc phần thưởng có thể được xử lý khác với bối cảnh gắn với stress hoặc nguy cơ.
Điều này cũng cho thấy tại sao cùng một loại kích thích không tạo phản ứng giống nhau ở mọi thời điểm.
Não có cả hệ thống thúc đẩy và hệ thống ức chế
Dual Control Model của Bancroft và Janssen mô tả phản ứng tình dục như kết quả của sự tương tác giữa các quá trình kích thích và ức chế.
Các tín hiệu tình dục có thể làm tăng khuynh hướng hưng phấn, trong khi những tín hiệu như nguy hiểm, mất riêng tư, lo lắng, đau, xung đột hoặc hậu quả không mong muốn có thể tăng ức chế.
Hai hệ thống không phải kẻ thù của nhau. Khả năng ức chế là một chức năng thích nghi quan trọng. Não cần có khả năng không phản ứng hoặc dừng phản ứng khi hoàn cảnh không phù hợp.
Từ não đến cơ thể
Khi não xử lý một tình huống theo hướng thuận lợi cho hưng phấn, hệ thần kinh tự chủ tham gia điều chỉnh nhiều thay đổi sinh lý.
Các tín hiệu thần kinh có thể ảnh hưởng đến lưu lượng máu ở cơ quan sinh dục và nhiều phản ứng cơ thể khác. Ở nam giới có thể xuất hiện cương dương; ở nữ giới có thể tăng sung huyết sinh dục và bôi trơn. Nhịp tim, hô hấp, trương lực cơ và cảm giác cơ thể cũng có thể thay đổi.
Nhưng những phản ứng này không phải thiết bị đọc suy nghĩ.
Phản ứng cơ thể và cảm giác chủ quan có thể không đồng bộ
Một meta-analysis của Meredith Chivers và cộng sự tổng hợp các nghiên cứu đo đồng thời hưng phấn sinh dục và hưng phấn tự báo cáo cho thấy hai loại phản ứng có tương quan nhưng không hoàn toàn trùng khớp; mức độ đồng thuận trung bình cũng khác nhau giữa các nhóm được nghiên cứu.
Điểm quan trọng về mặt khoa học không phải dùng kết quả đó để tạo định kiến về nam hoặc nữ, mà là nhận ra rằng hưng phấn sinh dục và trải nghiệm chủ quan là hai phép đo khác nhau.
Một người có thể có phản ứng cơ thể nhưng không cảm thấy hưng phấn. Ngược lại, họ có thể cảm thấy ham muốn hoặc hưng phấn chủ quan trong khi phản ứng sinh dục không mạnh như mong đợi.
Do đó, phản ứng sinh dục không chứng minh ham muốn và càng không chứng minh sự đồng thuận.
Ham muốn và hưng phấn không phải cùng một quá trình
Ham muốn liên quan nhiều đến động lực và cảm giác muốn một trải nghiệm. Hưng phấn là trạng thái đáp ứng tâm lý và sinh lý khi hệ thống tình dục được hoạt hóa.
Trong thực tế, hai quá trình có thể thúc đẩy lẫn nhau. Ham muốn có thể khiến một người chú ý hơn đến tín hiệu tình dục; kích thích phù hợp lại có thể làm hưng phấn tăng lên và từ đó tạo thêm ham muốn.
Rosemary Basson mô tả phản ứng tình dục như một quá trình có các thành phần chồng lấp và phản hồi lẫn nhau thay vì một chuỗi bắt buộc phải đi từ ham muốn đến hưng phấn theo cùng một thứ tự.
Vì sao não của mỗi người phản ứng khác nhau?
Không có hai bộ não mang chính xác cùng lịch sử học tập và trải nghiệm. Ngoài yếu tố sinh học, cách não phản ứng với tín hiệu tình dục có thể chịu ảnh hưởng của tuổi tác, sức khỏe, hormone, thuốc, tâm trạng, stress, giấc ngủ, kinh nghiệm, mối quan hệ và bối cảnh.
Điều đó tạo nên một hệ thống rất linh hoạt. Ham muốn hôm nay không nhất thiết giống ham muốn vài năm trước, và phản ứng với cùng một người cũng có thể thay đổi theo trạng thái tâm lý và mối quan hệ.
Khoa học vẫn chưa có “bản đồ ham muốn” hoàn chỉnh
Nghiên cứu hình ảnh não đã giúp xác định nhiều vùng và mạng lưới có liên quan đến xử lý kích thích tình dục. Tuy nhiên, một vùng não hoạt động trong nghiên cứu không có nghĩa vùng đó chỉ dành cho tình dục. Phần lớn các cấu trúc này cũng tham gia nhiều chức năng khác.
Do đó, không thể nhìn một ảnh quét não và đọc chính xác một người đang ham muốn ai, muốn làm gì hoặc có đồng thuận hay không.
Kết luận
Não điều khiển ham muốn và hưng phấn thông qua mạng lưới phức tạp kết hợp cảm giác, phần thưởng, động lực, cảm xúc, ký ức, hormone, hệ thần kinh tự chủ và cơ chế ức chế.
Không có một “nút sex” duy nhất. Và vì phản ứng chủ quan với phản ứng sinh lý có thể tách rời, khoa học phải phân biệt rõ cảm thấy hấp dẫn, ham muốn, hưng phấn cơ thể, ý định và hành vi thực tế.
Câu hỏi liên quan
- Ham muốn và hưng phấn tình dục khác nhau như thế nào?
- Vì sao có ham muốn nhưng cơ thể không hưng phấn?
- Vì sao cơ thể phản ứng tình dục khi bản thân không cảm thấy ham muốn?
- Stress tác động lên não và ham muốn tình dục như thế nào?
- Hệ thống kích thích và ức chế tình dục hoạt động ra sao?