Ham muốn tình dục (sexual desire) là trạng thái động lực hoặc hứng thú hướng đến trải nghiệm tình dục. Nó có thể xuất hiện dưới dạng suy nghĩ, cảm giác muốn gần gũi tình dục, sự chú ý đến tín hiệu tình dục hoặc mong muốn tham gia một hoạt động tình dục. Tuy nhiên, ham muốn không phải một “mức năng lượng” cố định mà mỗi người được sinh ra với một lượng nhất định.
Có người thường xuyên cảm nhận ham muốn; có người chỉ thỉnh thoảng; có người trải nghiệm ham muốn chủ yếu khi xuất hiện bối cảnh phù hợp. Ngay ở cùng một người, mức ham muốn cũng có thể thay đổi theo thời gian.
Sự khác biệt này là kết quả của nhiều yếu tố sinh học, tâm lý và xã hội cùng tác động, chứ không thể giải thích chỉ bằng testosterone hay giới tính.
Ham muốn không giống hưng phấn
Ham muốn là động lực hoặc cảm giác “muốn”. Hưng phấn tình dục (sexual arousal) là trạng thái tâm lý và sinh lý có thể bao gồm tăng chú ý đến tín hiệu tình dục, cảm giác kích thích chủ quan và những thay đổi của cơ thể.
Hai quá trình thường tương tác nhưng không bắt buộc xuất hiện cùng nhau. Một người có thể muốn quan hệ nhưng cơ thể phản ứng yếu tại thời điểm đó. Ngược lại, cơ thể có thể xuất hiện phản ứng sinh dục trước một kích thích mà người đó không cảm thấy ham muốn.
Ham muốn cũng khác sự hấp dẫn. Nhận thấy một người hấp dẫn không đồng nghĩa với muốn quan hệ với người đó.
Vì sao mức ham muốn khác nhau giữa các cá nhân?
Não và hệ thống động lực
Ham muốn liên quan đến những mạng lưới não xử lý phần thưởng, động lực, cảm xúc, chú ý và ký ức. Não liên tục đánh giá xem một tín hiệu có đáng chú ý, dễ chịu, an toàn và phù hợp với hoàn cảnh hiện tại hay không.
Vì lịch sử học tập, kinh nghiệm và mức nhạy của hệ thần kinh khác nhau, cùng một tín hiệu có thể tạo động lực mạnh ở người này nhưng gần như không có tác dụng ở người khác.
Sự cân bằng giữa kích thích và ức chế
Dual Control Model của John Bancroft và Erick Janssen cung cấp một cách giải thích hữu ích về khác biệt cá nhân. Theo mô hình này, đáp ứng tình dục chịu ảnh hưởng đồng thời của các quá trình kích thích và ức chế.
Một người có thể có hệ thống kích thích khá nhạy với những tín hiệu tình dục. Người khác có thể dễ bị “phanh” bởi stress, nguy cơ, mất riêng tư, lo lắng hoặc các yếu tố bối cảnh. Các nghiên cứu tiếp theo về mô hình này cho thấy khác biệt về khuynh hướng kích thích và ức chế có liên quan đến nhiều khía cạnh của ham muốn và đáp ứng tình dục.
Điều đó không có nghĩa người ham muốn cao có “chân ga mạnh” còn người ham muốn thấp có “phanh quá mạnh” trong mọi trường hợp. Đây chỉ là một mô hình để hiểu một phần sự biến thiên giữa các cá nhân.
Hormone
Androgen, đặc biệt testosterone, có vai trò đối với ham muốn ở cả nam và nữ. Ở một số tình trạng thiếu hụt hormone rõ rệt, thay đổi nội tiết có thể đi kèm thay đổi ham muốn.
Tuy nhiên, xét nghiệm testosterone không phải “đồng hồ đo libido”. Hai người có nồng độ hormone tương tự vẫn có thể có mức ham muốn rất khác nhau. Và ở một người có hormone trong giới hạn bình thường, việc tăng hormone không đồng nghĩa ham muốn sẽ tăng theo một tỷ lệ đơn giản.
Stress và giấc ngủ
Não phải phân bổ nguồn lực cho nhiều nhu cầu cùng lúc. Khi một người liên tục căng thẳng, thiếu ngủ hoặc kiệt sức, những hệ thống liên quan đến cảnh giác và giải quyết vấn đề có thể chiếm ưu thế hơn các tín hiệu tình dục.
Điều này giúp giải thích tại sao ham muốn có thể thay đổi dù tình cảm với bạn đời không thay đổi.
Tâm trạng và sức khỏe tâm lý
Tâm trạng ảnh hưởng đến khả năng trải nghiệm phần thưởng, sự tập trung và động lực. Lo âu có thể làm tăng chú ý đến nguy cơ hoặc lo lắng về bản thân; tâm trạng trầm có thể làm giảm hứng thú với nhiều hoạt động từng mang lại niềm vui, trong đó có tình dục.
Không phải mọi thay đổi ham muốn đều do vấn đề tâm lý, nhưng tâm lý là một phần quan trọng của hệ thống.
Thuốc và tình trạng sức khỏe
Một số thuốc có thể ảnh hưởng đến ham muốn hoặc đáp ứng tình dục. Các bệnh mạn tính, đau, thay đổi nội tiết, vấn đề thần kinh và nhiều tình trạng sức khỏe khác cũng có thể góp phần.
Vì vậy, một thay đổi ham muốn mới xuất hiện và kéo dài đôi khi cần được nhìn trong toàn bộ bối cảnh sức khỏe thay vì chỉ xem là vấn đề quan hệ.
Ham muốn không phải lúc nào cũng tự xuất hiện
Một quan niệm phổ biến là ham muốn “thật” phải tự nhiên xuất hiện trước khi có bất kỳ sự gần gũi nào. Nghiên cứu và các mô hình phản ứng tình dục hiện đại cho thấy điều này không đúng với tất cả mọi người.
Rosemary Basson đã nhấn mạnh vai trò của ham muốn mang tính đáp ứng trong một số bối cảnh, đặc biệt khi nghiên cứu những mối quan hệ lâu dài. Một người có thể ban đầu ở trạng thái trung tính, sau đó khi xuất hiện sự gần gũi, cảm giác an toàn và kích thích phù hợp mới bắt đầu cảm nhận hứng thú.
Điều này khác hoàn toàn với việc tham gia hoạt động tình dục khi không muốn. Ham muốn đáp ứng vẫn đòi hỏi bối cảnh tự nguyện và khả năng lựa chọn.
Ham muốn cao hay thấp có mức “bình thường” không?
Không có một con số duy nhất xác định mức ham muốn bình thường cho tất cả mọi người. Việc một người nghĩ đến tình dục nhiều hay ít hơn người khác không tự động nói lên sức khỏe, đạo đức, mức độ yêu bạn đời hoặc chất lượng mối quan hệ.
Điều đáng chú ý hơn là sự thay đổi so với chính mức nền của người đó, mức độ khó chịu mà thay đổi gây ra và liệu có nguyên nhân sức khỏe hay thuốc men cần xem xét hay không.
Khoa học chưa thể đo ham muốn bằng một chỉ số duy nhất
Ham muốn là trải nghiệm chủ quan nên nghiên cứu thường phải kết hợp bảng hỏi, phỏng vấn, dữ liệu hành vi và đôi khi các phương pháp sinh lý hoặc thần kinh học.
Không có một xét nghiệm máu, ảnh não hoặc dấu hiệu sinh dục nào có thể đọc chính xác “mức ham muốn” của một cá nhân.
Đây cũng là lý do không nên suy ra ham muốn từ phản ứng cơ thể. Một phản ứng sinh dục có thể xảy ra mà không phản ánh mong muốn chủ quan và tuyệt đối không được xem là bằng chứng của sự đồng thuận.
Kết luận
Ham muốn tình dục là một hệ thống động lực phức tạp chứ không phải một công tắc bật hoặc tắt. Khác biệt giữa các cá nhân có thể liên quan đến não, hệ thống kích thích và ức chế, hormone, sức khỏe, thuốc, stress, giấc ngủ, tâm trạng, kinh nghiệm, mối quan hệ và bối cảnh.
Vì vậy, “ham muốn nhiều hơn” không mặc nhiên tốt hơn và “ham muốn ít hơn” không mặc nhiên là bệnh. Điều quan trọng là hiểu mức nền của từng người, sự thay đổi theo thời gian và liệu thay đổi đó có gây khó chịu hoặc ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống hay không.
Câu hỏi liên quan
- Não bộ điều khiển ham muốn tình dục như thế nào?
- Hormone ảnh hưởng đến ham muốn tình dục ra sao?
- Ham muốn tự phát và ham muốn đáp ứng khác nhau thế nào?
- Vì sao hai người yêu nhau có thể có mức ham muốn rất khác nhau?
- Stress và thiếu ngủ có thể làm giảm ham muốn không?