Ham muốn tình dục (sexual desire) và hưng phấn tình dục (sexual arousal) có liên quan chặt chẽ nhưng không phải cùng một hiện tượng. Ham muốn chủ yếu nói đến động lực hoặc cảm giác “muốn” một trải nghiệm tình dục; hưng phấn nói đến trạng thái đáp ứng của não và cơ thể khi hệ thống tình dục được hoạt hóa.
Trong nhiều tình huống, ham muốn và hưng phấn xuất hiện gần nhau nên chúng ta dễ nghĩ chúng là một. Nhưng nghiên cứu cho thấy chúng có thể tách rời. Một người có thể muốn quan hệ nhưng cơ thể chưa phản ứng như mong đợi; hoặc cơ thể có phản ứng sinh dục dù người đó không cảm thấy ham muốn.
Ham muốn tình dục là gì?
Ham muốn là thành phần động lực. Nó có thể biểu hiện như suy nghĩ về tình dục, cảm giác muốn gần gũi, mong muốn có một trải nghiệm tình dục hoặc tăng chú ý đến các tín hiệu có ý nghĩa tình dục.
Ham muốn cũng có thể tự xuất hiện hoặc hình thành sau khi một người đã bước vào bối cảnh gần gũi tự nguyện và bắt đầu cảm thấy hứng thú.
Hưng phấn tình dục là gì?
Hưng phấn có ít nhất hai thành phần cần phân biệt.
- Hưng phấn chủ quan: cảm giác tâm lý rằng mình đang được kích thích hoặc hưng phấn.
- Hưng phấn sinh lý: những thay đổi có thể xảy ra ở hệ thần kinh tự chủ, tuần hoàn, cơ quan sinh dục và những hệ cơ thể khác.
Ở nam giới, phản ứng sinh lý có thể bao gồm cương dương. Ở nữ giới, có thể xuất hiện tăng lưu lượng máu sinh dục và bôi trơn. Tuy nhiên, các dấu hiệu này không phải phép đo trực tiếp của ham muốn chủ quan.
Vì sao ham muốn và hưng phấn thường bị nhầm?
Trong một trải nghiệm thuận lợi, hai quá trình có thể tạo vòng phản hồi. Ham muốn khiến một người chú ý đến kích thích; kích thích làm cơ thể và tâm trí hưng phấn; cảm giác hưng phấn lại có thể làm ham muốn tăng thêm.
Nhưng đây không phải trình tự bắt buộc.
Các mô hình phản ứng tình dục tuyến tính trước đây thường làm người đọc hình dung rằng ham muốn phải xuất hiện trước, sau đó hưng phấn mới bắt đầu. Các mô hình hiện đại, trong đó có công trình của Rosemary Basson, nhấn mạnh rằng các thành phần có thể chồng lấp và ảnh hưởng qua lại.
Ham muốn có thể xuất hiện mà hưng phấn chưa xuất hiện
Một người có thể thực sự muốn một trải nghiệm tình dục nhưng phản ứng sinh lý yếu hoặc chậm hơn mong đợi.
Điều này có thể liên quan đến stress, mệt mỏi, thiếu ngủ, thuốc, bệnh lý, đau, thay đổi hormone, sự phân tâm hoặc lo lắng về khả năng tình dục.
Trong trường hợp này, việc cơ thể phản ứng ít không chứng minh rằng ham muốn của người đó “không thật”.
Hưng phấn sinh lý có thể xuất hiện mà không có ham muốn
Điều ngược lại cũng có thể xảy ra. Hệ thần kinh và cơ quan sinh dục có thể phản ứng với một tín hiệu trong khi người đó không cảm nhận nó là hấp dẫn, không muốn tiếp tục và không có ý định tham gia hoạt động tình dục.
Rosemary Basson từng mô tả khả năng xuất hiện sung huyết sinh dục mà không đi kèm hưng phấn chủ quan. Nghiên cứu thực nghiệm sau đó cũng cho thấy phản ứng sinh dục và tự báo cáo hưng phấn không hoàn toàn đồng nhất.
Meta-analysis của Meredith Chivers và cộng sự trên các nghiên cứu phòng thí nghiệm là một bằng chứng quan trọng về hiện tượng thường gọi là genital-subjective concordance — mức độ tương ứng giữa phản ứng sinh dục và cảm giác hưng phấn chủ quan.
Phản ứng sinh dục không đồng nghĩa với đồng thuận
Đây là hệ quả đặc biệt quan trọng của việc phân biệt ham muốn và hưng phấn.
Cơ thể có thể tạo phản ứng tự động. Vì vậy, cương dương, bôi trơn hoặc các phản ứng sinh lý khác không phải bằng chứng rằng một người muốn hoạt động đang diễn ra.
Đồng thuận là quyết định và sự tham gia tự nguyện của con người, không phải một phản xạ sinh lý.
Hưng phấn chủ quan cũng không hoàn toàn giống phản ứng sinh dục
Ngay trong khái niệm “hưng phấn”, cần phân biệt cảm giác hưng phấn trong tâm trí và các thay đổi đo được ở cơ thể.
Hai thành phần thường có liên quan nhưng mức độ tương ứng thay đổi giữa người với người và giữa các hoàn cảnh. Sự chú ý đến cảm giác cơ thể, loại kích thích, bối cảnh, tâm trạng và phương pháp đo trong nghiên cứu đều có thể ảnh hưởng đến kết quả.
Ham muốn, hưng phấn và attraction
Một tầng khác là sự hấp dẫn tình dục. Một người có thể nhận thấy ai đó hấp dẫn nhưng không có ham muốn quan hệ với họ.
Ngược lại, ham muốn tình dục có thể tồn tại mà không nhất thiết hướng vào một người cụ thể.
Vì vậy:
- attraction không đồng nghĩa desire;
- desire không đồng nghĩa arousal;
- arousal không đồng nghĩa intention;
- và không yếu tố nào tự động đồng nghĩa behavior.
Vì sao phân biệt hai khái niệm này quan trọng?
Nếu coi ham muốn và hưng phấn là một, chúng ta rất dễ diễn giải sai trải nghiệm của bản thân hoặc người khác.
Một người có ham muốn nhưng khó đạt phản ứng sinh lý có thể nghĩ rằng mình đã “hết ham muốn”. Một người xuất hiện phản ứng sinh dục ngoài ý muốn có thể hoang mang vì cho rằng phản ứng đó tiết lộ mong muốn thật sự của mình.
Khoa học cho thấy cả hai suy luận đều có thể sai.
Kết luận
Ham muốn là động lực hoặc cảm giác muốn một trải nghiệm tình dục. Hưng phấn là trạng thái hoạt hóa tâm lý và sinh lý của hệ thống tình dục. Chúng thường hỗ trợ nhau nhưng có thể xuất hiện độc lập.
Hiểu sự khác biệt này giúp giải thích nhiều hiện tượng tưởng như mâu thuẫn của đời sống tình dục và đồng thời nhắc lại một nguyên tắc quan trọng: phản ứng của cơ thể không phải bằng chứng của ham muốn hay đồng thuận.
Câu hỏi liên quan
- Vì sao có ham muốn nhưng cơ thể lại không hưng phấn?
- Vì sao cơ thể có phản ứng tình dục nhưng bản thân không thấy ham muốn?
- Ham muốn tự phát và ham muốn đáp ứng khác nhau như thế nào?
- Não bộ điều khiển hưng phấn tình dục ra sao?
- Phản ứng sinh dục có phản ánh chính xác cảm xúc tình dục không?