Ham muốn tình dục không bắt đầu đơn giản từ cơ quan sinh dục. Não bộ là cơ quan trung tâm tạo ra trải nghiệm ham muốn: nó nhận biết tín hiệu, đánh giá mức hấp dẫn, dự đoán phần thưởng, cân nhắc nguy cơ, huy động sự chú ý và tạo động lực để một người muốn tiến gần đến một trải nghiệm tình dục.
Ở phụ nữ có nhu cầu tình dục cao, không nhất thiết tồn tại một “bộ não ham muốn cao” riêng biệt. Điều hợp lý hơn về mặt khoa học là xem libido như kết quả của cách nhiều mạng lưới thần kinh và hệ thống động lực phối hợp với hormone, ký ức, cảm xúc và hoàn cảnh.
Ham muốn là một trạng thái động lực
Cần phân biệt “thích” một trải nghiệm với “muốn” tìm kiếm trải nghiệm đó.
Một hoạt động có thể từng đem lại khoái cảm, nhưng điều khiến một người chủ động hướng đến nó còn liên quan đến các hệ thống động lực của não. Trong khoa học thần kinh về phần thưởng, sự khác biệt giữa các quá trình gần với wanting và liking là một khung khái niệm quan trọng.
Trong tình dục, điều này giúp giải thích tại sao ham muốn không thể được đồng nhất với cực khoái. Một người có thể có động lực tình dục mạnh nhưng không dễ đạt cực khoái; người khác có thể đạt cực khoái khi được kích thích phù hợp nhưng không thường xuyên có động lực chủ động tìm kiếm tình dục.
Dopamine có vai trò gì?
Dopamine thường bị gọi quá đơn giản là “hormone khoái cảm”. Cách gọi này không chính xác.
Dopamine là chất dẫn truyền thần kinh tham gia vào nhiều quá trình, đặc biệt là học tập từ phần thưởng, động lực, sự nổi bật của tín hiệu và hành vi hướng đến mục tiêu. Nó không chỉ hoạt động trong tình dục và cũng không đơn giản tạo ra cảm giác sung sướng.
Trong bối cảnh tình dục, hệ dopamine có thể góp phần khiến một tín hiệu hấp dẫn trở nên đáng chú ý và thúc đẩy động lực tiếp cận.
Não học những tín hiệu nào dự báo trải nghiệm tích cực
Hệ thống phần thưởng không chỉ phản ứng với phần thưởng khi nó xảy ra. Não còn học các tín hiệu dự báo một trải nghiệm có giá trị.
Ví dụ, sự hiện diện của một người mà ta rất hấp dẫn, một kiểu tương tác thân mật hoặc một bối cảnh đã nhiều lần gắn với trải nghiệm tích cực có thể dần trở thành tín hiệu có giá trị động lực.
Khi những tín hiệu đó xuất hiện, sự chú ý và mong đợi có thể tăng trước khi bất kỳ hoạt động tình dục nào thực sự diễn ra.
Đây là một phần lý do ham muốn có thể bắt đầu từ suy nghĩ, ký ức hoặc sự tương tác chứ không cần bắt đầu bằng kích thích trực tiếp lên cơ thể.
Sự chú ý là một phần quan trọng của ham muốn
Mỗi thời điểm, não nhận vô số thông tin nhưng chỉ một phần nhỏ trở thành trọng tâm chú ý.
Nếu tín hiệu tình dục có độ nổi bật cao đối với một người, cô ấy có thể dễ nhận ra ánh mắt, sự gần gũi, ký ức hoặc những tín hiệu gợi lên sự hấp dẫn. Khi những tín hiệu này chiếm được sự chú ý, chúng có nhiều cơ hội đi vào quá trình tạo động lực.
Ngược lại, khi não đang bị stress, lo lắng hoặc công việc chiếm gần hết nguồn lực chú ý, tín hiệu tình dục có thể khó trở thành ưu tiên dù cơ thể vẫn có khả năng đáp ứng bình thường.
Não không chỉ có “chân ga” mà còn có “phanh”
Một cách hình dung hữu ích về đáp ứng tình dục là sự tương tác giữa hệ thống kích hoạt và hệ thống ức chế.
Não liên tục đặt những câu hỏi mà chúng ta không nhất thiết nhận biết có ý thức: tình huống này có an toàn không? Có nguy cơ bị làm phiền không? Mình có đang lo lắng không? Người này có hấp dẫn không? Có hậu quả nào cần tránh không?
Ngay cả khi một tín hiệu có khả năng kích thích, các tín hiệu ức chế mạnh vẫn có thể làm đáp ứng giảm xuống.
Do đó, mức ham muốn biểu hiện ra ngoài có thể phụ thuộc không chỉ vào độ mạnh của “chân ga”, mà còn vào mức độ “phanh” đang hoạt động.
Cảm giác an toàn có thể làm giảm tín hiệu ức chế
Đối với một số phụ nữ, sự tin tưởng, riêng tư và cảm giác không bị ép buộc tạo ra một môi trường trong đó hệ thống cảnh giác ít phải hoạt động hơn.
Khi đó, não có thể dành nhiều sự chú ý hơn cho các tín hiệu hấp dẫn và cảm giác dễ chịu.
Điều này không nên được hiểu thành quy luật rằng phụ nữ chỉ ham muốn khi có gắn bó cảm xúc. Nó chỉ cho thấy an toàn và bối cảnh có thể là những biến số quan trọng đối với hệ thống ức chế ở một số người.
Novelty có thể làm tăng độ nổi bật
Não đặc biệt nhạy với thông tin mới. Những tín hiệu mới hoặc ít dự đoán trước có thể thu hút sự chú ý mạnh hơn những kích thích đã trở nên hoàn toàn quen thuộc.
Trong đời sống tình dục, novelty có thể làm tăng hứng thú ở một số người. Nhưng “mới mẻ” không đồng nghĩa với cần một bạn tình mới. Sự thay đổi trong cách tương tác, hoàn cảnh, thời gian dành cho nhau hoặc việc thoát khỏi một kịch bản quá quen thuộc cũng có thể tạo novelty.
Mức độ phản ứng với sự mới mẻ khác nhau giữa các cá nhân, vì vậy không nên dùng yếu tố này để gắn một kiểu tính cách cho phụ nữ có libido cao.
Ký ức và học tập có thể thay đổi giá trị của tình dục
Nếu một trải nghiệm nhiều lần đem lại kết quả tích cực, não có thể học rằng những tín hiệu dẫn đến trải nghiệm đó đáng được chú ý và tiếp cận.
Ngược lại, nếu hoạt động tình dục thường đi cùng đau, áp lực, thất vọng hoặc cảm giác không an toàn, não có thể học những liên kết khác. Khi đó, các tín hiệu vốn có khả năng kích thích có thể đồng thời kích hoạt cảnh giác hoặc tránh né.
Đây là lý do lịch sử trải nghiệm có thể ảnh hưởng đến ham muốn mà không cần có thay đổi rõ rệt ở cơ quan sinh dục.
Ham muốn và kích thích vẫn không phải một
Dù cả hai đều liên quan đến não và cơ thể, sexual desire và sexual arousal không nên được dùng thay thế nhau.
Ham muốn thiên về động lực: “Tôi muốn trải nghiệm này.” Kích thích mô tả trạng thái đáp ứng tâm lý và sinh lý trước kích thích.
Hai quá trình thường hỗ trợ nhau nhưng không phải lúc nào cũng đồng bộ hoàn hảo. Cơ thể có thể xuất hiện một số đáp ứng sinh lý mà chủ quan người phụ nữ không cảm thấy muốn quan hệ. Ngược lại, cô ấy có thể có ham muốn rõ ràng trước khi cơ thể đạt mức kích thích sinh lý mạnh.
Sự phân biệt này đặc biệt quan trọng đối với vấn đề đồng thuận: phản ứng sinh lý của cơ thể không tự động có nghĩa một người muốn hoạt động tình dục.
Não bộ giúp giải thích ham muốn tự phát và ham muốn đáp ứng
Trong ham muốn tự phát, động lực tình dục có thể trở nên nổi bật trước khi hoạt động thân mật bắt đầu.
Trong ham muốn đáp ứng, một người ban đầu có thể ở trạng thái trung tính. Khi xuất hiện bối cảnh phù hợp, sự gần gũi và kích thích dễ chịu, hệ thống động lực dần thay đổi và cảm giác muốn tiếp tục mới hình thành.
Điều này cho thấy ham muốn không phải lúc nào cũng là “tín hiệu đầu tiên” trong một chuỗi phản ứng cố định.
Vì sao một số phụ nữ thường xuyên có ham muốn mạnh?
Ở mức cá nhân, nhu cầu cao có thể xuất hiện khi các tín hiệu tình dục thường có giá trị động lực mạnh, dễ thu hút sự chú ý, thường gắn với trải nghiệm tích cực và không thường xuyên bị những tín hiệu ức chế lấn át.
Nhưng đây không phải công thức duy nhất. Hormone, đặc điểm tâm lý, mối quan hệ, sức khỏe và hoàn cảnh vẫn tương tác với những mạng lưới não này.
Do đó, khoa học hiện nay không thể nhìn vào một vùng não hay một chất dẫn truyền thần kinh rồi xác định chính xác một phụ nữ có libido cao đến mức nào.
Không nên biến dopamine thành lời giải thích cho mọi thứ
Trong các nội dung phổ thông, gần như mọi hành vi có động lực đôi khi đều được giải thích bằng câu “do dopamine”. Cách giải thích này quá đơn giản.
Dopamine quan trọng, nhưng ham muốn tình dục là hiện tượng nổi lên từ nhiều mạng lưới thần kinh, nhiều chất dẫn truyền, hormone, quá trình nhận thức và tín hiệu từ cơ thể. Não cũng phải tích hợp ký ức, cảm xúc, nguy cơ, phần thưởng dự kiến và hoàn cảnh xã hội.
Vì vậy, nói “phụ nữ ham muốn cao vì dopamine cao” không phải một kết luận khoa học đầy đủ.
Kết luận
Não bộ có vai trò trung tâm trong ham muốn tình dục của phụ nữ. Nó quyết định tín hiệu nào đáng chú ý, học điều gì dự báo trải nghiệm tích cực, cân bằng động lực tiếp cận với các tín hiệu ức chế và tích hợp những thông tin từ hormone, cơ thể, ký ức và hoàn cảnh.
Dopamine và hệ thống phần thưởng là những phần quan trọng của quá trình này, đặc biệt đối với động lực và giá trị của tín hiệu, nhưng chúng không hoạt động một mình. Vì vậy, nhu cầu tình dục cao nên được hiểu như kết quả của một mạng lưới sinh học và tâm lý phức tạp, chứ không phải sản phẩm của một “trung tâm ham muốn” hay một chất hóa học duy nhất trong não.