Mùi cơ thể có thể ảnh hưởng đến cách con người cảm nhận và đánh giá người khác, bao gồm trong một số bối cảnh liên quan đến sự hấp dẫn. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện nay không ủng hộ cách nói đơn giản rằng con người có một “pheromone tình dục” đã được xác định có khả năng tự động khiến người khác ham muốn.
Khứu giác của con người có khả năng xử lý nhiều tín hiệu hóa học từ môi trường và từ cơ thể người khác. Mùi có thể ảnh hưởng đến cảm xúc, ký ức, cảm giác dễ chịu hoặc khó chịu và đánh giá xã hội. Nhưng từ đó đến việc khẳng định có một hóa chất quyết định attraction hoặc ham muốn là một bước nhảy quá xa so với bằng chứng.
Mùi cơ thể được tạo ra như thế nào?
Mồ hôi mới tiết ra không phải lúc nào cũng có mùi mạnh. Mùi cơ thể hình thành từ hỗn hợp phức tạp gồm các chất tiết của da, hoạt động của vi sinh vật trên da, đặc điểm di truyền, hormone, chế độ ăn, sức khỏe, vệ sinh và môi trường.
Do đó, “mùi của một người” không phải một phân tử đơn lẻ. Nó là một hồ sơ hóa học phức tạp có thể thay đổi theo thời gian.
Khứu giác có liên hệ mạnh với cảm xúc và ký ức
Tín hiệu mùi được xử lý bởi hệ khứu giác và có những kết nối thần kinh với các hệ thống tham gia cảm xúc và trí nhớ. Điều này giúp giải thích tại sao một mùi có thể nhanh chóng gợi lại một người, một nơi hoặc một cảm xúc.
Trong attraction, mùi vì thế có thể hoạt động cùng với khuôn mặt, giọng nói, cách tương tác và những thông tin khác thay vì hoạt động độc lập.
MHC là gì và tại sao thường được nhắc đến?
MHC (major histocompatibility complex), ở người thường được nghiên cứu thông qua hệ HLA, là một nhóm gene quan trọng đối với hệ miễn dịch.
Một giả thuyết nổi tiếng cho rằng những khác biệt MHC có thể góp phần tạo ra khác biệt trong mùi cơ thể và từ đó ảnh hưởng đến lựa chọn bạn tình.
Một nghiên cứu kinh điển của Claus Wedekind và cộng sự sử dụng áo thun từng gợi ý rằng một số phụ nữ đánh giá mùi của nam giới có MHC khác họ là dễ chịu hơn. Kết quả này tạo ra rất nhiều nghiên cứu tiếp theo và thường được truyền thông diễn giải thành “con người ngửi thấy gene của bạn tình”.
Nhưng bức tranh khoa học sau nhiều thập kỷ phức tạp hơn nhiều.
Các nghiên cứu MHC sau đó có xác nhận chắc chắn không?
Không.
Một review và meta-analysis năm 2020 của Jan Havlíček, Jamie Winternitz và S. Craig Roberts xem xét nhiều dạng bằng chứng về MHC, sở thích mùi, lựa chọn bạn tình thực tế và sự hài lòng trong quan hệ. Phân tích này không tìm thấy một hiệu ứng tổng thể có ý nghĩa cho giả thuyết rằng mức độ khác biệt MHC nhất quán quyết định lựa chọn bạn tình ở người.
Các nghiên cứu trước đó cũng cho kết quả pha trộn: có nghiên cứu ủng hộ một số dạng ưu tiên liên quan đến MHC, trong khi những nghiên cứu khác không tái tạo được hoặc cho thấy ảnh hưởng phụ thuộc phương pháp và quần thể.
Vì vậy, MHC vẫn là một hướng nghiên cứu thú vị về giao tiếp hóa học ở người, nhưng chưa thể biến thành quy luật rằng “chúng ta bị hấp dẫn bởi người có gene miễn dịch đối lập”.
Con người có pheromone tình dục không?
Ở nhiều loài động vật, pheromone là tín hiệu hóa học có tác động đặc hiệu đến các cá thể cùng loài. Vì hiện tượng này rất rõ ở một số động vật, các nhà khoa học từ lâu đã đặt câu hỏi liệu con người có hệ thống tương tự hay không.
Vấn đề nằm ở từ “pheromone”. Việc chứng minh một mùi ảnh hưởng đến tâm trạng hoặc đánh giá không tự động chứng minh đó là pheromone theo nghĩa sinh học nghiêm ngặt.
Một số hợp chất như androstadienone từng được nghiên cứu như ứng viên tín hiệu hóa học ở người. Nhưng bằng chứng không đủ để kết luận rằng đây là một “sex pheromone” có tác dụng đáng tin cậy khiến người khác bị hấp dẫn hoặc ham muốn.
Các tuyên bố thương mại về nước hoa “pheromone” vì thế thường mạnh hơn nhiều so với mức chắc chắn của khoa học.
Mùi vẫn có thể ảnh hưởng đến attraction dù chưa chứng minh pheromone
Việc chưa xác định được pheromone tình dục ở người không có nghĩa khứu giác không quan trọng.
Một người có thể thấy mùi tự nhiên của người khác dễ chịu hoặc khó chịu. Mùi cũng có thể tương tác với ký ức, sự quen thuộc, cảm xúc và đánh giá về sự gần gũi.
Ngoài ra, nước hoa và sản phẩm tạo mùi có thể thay đổi cách mùi tự nhiên được cảm nhận. Trong đời sống thực, chúng ta thường tiếp xúc với hỗn hợp giữa mùi cơ thể và mùi nhân tạo chứ không phải mùi cơ thể cô lập như trong phòng thí nghiệm.
Mùi cơ thể có trực tiếp làm tăng ham muốn không?
Có thể có ảnh hưởng trong một số hoàn cảnh, nhưng không nên xem đó là quan hệ trực tiếp và tất định.
Một mùi dễ chịu có thể làm một người được đánh giá tích cực hơn hoặc tăng cảm giác gần gũi. Tuy nhiên, attraction vẫn không đồng nghĩa với desire. Và desire không đồng nghĩa với hành vi.
Một người có thể thích mùi của ai đó nhưng không hề muốn quan hệ với họ. Ngược lại, một người có thể có ham muốn với bạn đời mà mùi cơ thể không phải yếu tố quan trọng đối với họ.
Tại sao nghiên cứu về mùi và attraction khó?
Có nhiều thách thức phương pháp:
- mùi cơ thể là hỗn hợp hóa học rất phức tạp;
- chế độ ăn, thuốc, vệ sinh và nước hoa có thể làm thay đổi mùi;
- khả năng khứu giác khác nhau giữa các cá nhân;
- các nghiên cứu thường có cỡ mẫu hạn chế;
- đánh giá mùi trong phòng thí nghiệm không hoàn toàn giống tương tác ngoài đời;
- văn hóa và kinh nghiệm có thể ảnh hưởng đến việc một mùi được đánh giá là dễ chịu hay khó chịu.
Những yếu tố này là lý do cần thận trọng khi một nghiên cứu nhỏ được diễn giải thành một quy luật phổ quát về lựa chọn bạn tình.
Khoa học biết gì và chưa biết gì?
Bằng chứng khá vững cho thấy con người có khả năng thu nhận thông tin xã hội thông qua khứu giác và rằng mùi cơ thể có thể ảnh hưởng đến cách chúng ta cảm nhận người khác.
Bằng chứng yếu hơn nhiều đối với tuyên bố rằng một cơ chế MHC đơn giản quyết định lựa chọn bạn tình.
Và hiện chưa có cơ sở vững chắc để khẳng định đã xác định được một “pheromone tình dục của con người” có khả năng đáng tin cậy tạo ra attraction hoặc ham muốn ở người khác.
Kết luận
Mùi cơ thể là một phần có thật của giao tiếp cảm giác giữa con người và có thể góp phần vào sự hấp dẫn. Khứu giác tương tác với cảm xúc, ký ức và đánh giá xã hội, nên mùi của một người có thể trở thành một thành phần trong trải nghiệm attraction.
Tuy nhiên, khoa học hiện đại chưa cho phép nói rằng chúng ta lựa chọn bạn tình chủ yếu bằng MHC hoặc rằng có một pheromone tình dục đơn giản khiến người khác tự động ham muốn.
Trong đời sống thực, mùi chỉ là một tín hiệu trong hệ thống lớn hơn gồm ngoại hình, giọng nói, hành vi, kinh nghiệm, mối quan hệ và bối cảnh — và ngay cả khi attraction xuất hiện, nó vẫn không tự động trở thành ham muốn, ý định hay hành vi.
Câu hỏi liên quan
- Con người có pheromone tình dục thật sự không?
- MHC/HLA có quyết định chúng ta bị hấp dẫn bởi ai không?
- Khứu giác ảnh hưởng đến cảm xúc và attraction như thế nào?
- Giọng nói có thể làm tăng sự hấp dẫn tình dục hay không?
- Ngoại hình và mùi cơ thể đóng vai trò khác nhau thế nào trong sự hấp dẫn?