Trả lời ngắn: Cảm giác của tai ngoài được tạo nên bởi da, mô liên kết, sụn, mô mỡ ở dái tai, các đầu tận cùng thần kinh và những thụ thể cảm giác nằm trong da hoặc mô dưới da. Các cấu trúc này giúp tai nhận biết chạm, chuyển động, áp lực, kéo căng, nhiệt độ và đau.
Phần nào của tai đang được nói đến?
Khi nói về cảm giác khi chạm, hôn, liếm hoặc vuốt tai, phần liên quan chủ yếu là tai ngoài, đặc biệt là vành tai (auricle/pinna) và vùng da quanh tai.
Vành tai có hình dạng phức tạp với nhiều bờ và hõm như:
- vành luân;
- đối luân;
- bình tai;
- đối bình tai;
- hõm tai;
- dái tai.
Phần lớn vành tai có một khung sụn đàn hồi bên dưới. Sụn tạo hình cho tai nhưng không phải là bộ phận chính phát hiện xúc giác. Cảm giác chủ yếu hình thành ở da, mô mềm và các sợi thần kinh chi phối những mô này.
Da tai là một cơ quan cảm giác
Da không chỉ là lớp phủ bảo vệ. Nó chứa hoặc liên hệ với nhiều loại đầu tận cùng thần kinh có khả năng phản ứng với kích thích cơ học, nhiệt hoặc kích thích có khả năng gây tổn thương.
Trong sinh lý xúc giác nói chung, các neuron cảm giác cơ học ngưỡng thấp (low-threshold mechanoreceptors) giúp phát hiện những kích thích không gây đau như chạm, chuyển động trên da, áp lực và rung.
Các hệ cảm giác khác tham gia vào:
- nóng và lạnh;
- đau;
- ngứa;
- kéo căng mô;
- chuyển động của lông trên da.
Không có một receptor duy nhất chịu trách nhiệm cho “cảm giác ở tai”
Xúc giác là kết quả phối hợp của nhiều loại neuron và cấu trúc cảm giác. Trong da người nói chung, các hệ mechanoreceptor có thể mã hóa những đặc tính khác nhau của kích thích.
Ví dụ, một số hệ đáp ứng tốt với áp lực tương đối ổn định, một số đáp ứng với chuyển động trên da và một số đặc biệt nhạy với những thay đổi nhanh như rung.
Da có lông còn có các đầu tận cùng thần kinh quanh nang lông. Khi một sợi lông nhỏ bị uốn hoặc di chuyển, chuyển động đó có thể tạo tín hiệu cảm giác ngay cả khi lực trực tiếp lên da rất nhỏ.
Vai trò của C-tactile afferents
Một nhóm sợi cảm giác được nghiên cứu nhiều trong những năm gần đây là C-tactile afferents (CT), thuộc nhóm sợi C cơ học ngưỡng thấp.
CT afferents được nghiên cứu trong hệ thống xúc giác cảm xúc (affective touch). Chúng thường đáp ứng tốt với kiểu vuốt nhẹ, chậm trên da và được cho là góp phần vào khía cạnh dễ chịu hoặc xã hội của tiếp xúc.
Tuy nhiên cần thận trọng khi áp dụng kiến thức này cho tai. Phần lớn thí nghiệm CT ở người được thực hiện trên những vùng da được chuẩn hóa như cẳng tay. Khoa học chưa lập được một bản đồ chi tiết chứng minh từng vùng nhỏ của tai có mật độ CT bao nhiêu.
Do đó không nên viết rằng “tai nhạy vì chứa rất nhiều CT fibers” nếu không có bằng chứng trực tiếp.
Vì sao các phần của tai có thể cho cảm giác khác nhau?
Không phải toàn bộ tai có cấu tạo cơ học giống nhau.
Ở nhiều vùng của vành tai, da nằm khá gần lớp sụn bên dưới. Khi bị ấn, lực nhanh chóng được truyền tới một cấu trúc tương đối cứng.
Dái tai lại khác. Nó không có khung sụn giống phần trên và chủ yếu gồm da cùng mô mềm. Vì vậy dái tai có thể dễ:
- bị nén;
- bị kéo;
- thay đổi hình dạng;
- di chuyển theo tiếp xúc.
Sự khác biệt về cơ học này góp phần làm kiểu cảm giác ở dái tai khác với cảm giác khi ấn lên một vùng có sụn.
Từ receptor tới não
Khi receptor hoặc đầu tận cùng thần kinh bị kích thích, các kênh ion nhạy cơ học trong tế bào thần kinh có thể chuyển biến dạng vật lý thành tín hiệu điện. Nếu kích thích đủ mức, neuron tạo các xung thần kinh truyền dọc theo sợi cảm giác.
Thông tin sau đó đi vào hệ thần kinh trung ương thông qua dây thần kinh đang chi phối vùng tai đó. Tại các tầng xử lý cao hơn, não xác định các đặc điểm như:
- vị trí;
- cường độ;
- chuyển động;
- nhiệt độ;
- mức dễ chịu hay khó chịu;
- ý nghĩa cảm xúc của tiếp xúc.
Cấu tạo cảm giác không dự đoán được khoái cảm
Biết một vùng có receptor hoặc dây thần kinh nào không đủ để kết luận người đó sẽ thích kích thích ở vùng ấy.
Hai người có hệ thần kinh giải phẫu bình thường vẫn có thể đánh giá cùng một kiểu chạm hoàn toàn khác nhau vì não còn sử dụng kinh nghiệm, bối cảnh, chú ý và kỳ vọng để tạo trải nghiệm cuối cùng.
Tóm lại
Cấu tạo cảm giác của tai gồm nhiều tầng: da và mô nhận kích thích, các receptor chuyển kích thích thành tín hiệu thần kinh, các dây thần kinh ngoại vi đưa tín hiệu về trung ương và não tạo nên cảm giác có ý thức. Đây là nền tảng để hiểu tại sao chạm nhẹ, áp lực, hơi thở hoặc các hình thức tiếp xúc khác ở tai có thể cho cảm giác khác nhau.
Đọc thêm: Dây thần kinh cảm giác ở tai · Vành tai có thể nhạy với tiếp xúc rất nhẹ? · Độ nhạy cảm của dái tai.