Sở thích tình dục là những đặc điểm, bối cảnh hoặc loại trải nghiệm mà một người thường thấy hấp dẫn, thú vị hoặc dễ tạo hưng phấn hơn. Chúng không được hình thành từ một nguyên nhân duy nhất. Khoa học hiện đại xem sở thích như kết quả của sự tương tác giữa sinh học, hệ thần kinh, kinh nghiệm, học tập, ký ức, văn hóa và khác biệt cá nhân.
Không có một “gene sở thích” hoặc một sự kiện duy nhất có thể giải thích toàn bộ gu tình dục của một người. Nhiều sở thích phát triển dần mà chính cá nhân cũng không thể xác định chính xác nguồn gốc.
Sinh học tạo nền nhưng không viết sẵn toàn bộ sở thích
Hormone, đặc điểm cảm giác và các hệ thống phần thưởng của não tạo nên nền sinh học cho attraction và arousal. Tuy nhiên, từ nền đó đến việc thích một giọng nói, kiểu ngoại hình, phong cách tương tác hoặc một fantasy cụ thể là một quá trình phức tạp hơn.
Hai người có cấu trúc hormone tương tự có thể có sở thích rất khác nhau.
Não học từ phần thưởng và trải nghiệm
Khi một tín hiệu xuất hiện cùng trải nghiệm tích cực, não có thể hình thành liên tưởng. Theo thời gian, tín hiệu đó có thể trở nên nổi bật hơn và dễ thu hút attention.
Quá trình học tập này là một cơ chế chung của não, không chỉ xảy ra trong tình dục. Tuy nhiên, không nên giản lược mọi sở thích thành “điều kiện hóa”. Nhiều sở thích không có một nguồn gốc học tập rõ ràng.
Tuổi dậy thì và giai đoạn phát triển có thể quan trọng
Trong tuổi dậy thì, hormone, não bộ, cơ thể và môi trường xã hội đều thay đổi mạnh. Đây cũng là giai đoạn nhiều người bắt đầu nhận rõ hơn attraction và sở thích của mình.
Nhưng việc một sở thích xuất hiện ở giai đoạn này không có nghĩa có thể truy tìm nó về một sự kiện đơn lẻ.
Văn hóa ảnh hưởng đến cái gì được chú ý
Chuẩn ngoại hình, trang phục, cách thể hiện giới, hình mẫu trong truyền thông và quan niệm xã hội có thể làm một số tín hiệu trở nên nổi bật hơn.
Vì vậy, một phần sở thích có thể phản ánh môi trường mà cá nhân sống trong đó. Tuy nhiên, người trong cùng một nền văn hóa vẫn có gu rất khác nhau, cho thấy văn hóa không quyết định hoàn toàn.
Ký ức và trải nghiệm quan hệ
Những trải nghiệm tích cực trong quan hệ có thể làm một số kiểu giao tiếp, mùi, giọng nói hoặc phong cách trở nên gắn với cảm giác an toàn và phần thưởng.
Ngược lại, trải nghiệm tiêu cực có thể làm một số tín hiệu trở nên kém hấp dẫn hoặc tăng ức chế.
Tuy nhiên, không nên suy từ sở thích hiện tại sang một câu chuyện quá khứ cụ thể nếu không có bằng chứng. Não có thể hình thành sở thích qua nhiều trải nghiệm nhỏ tích lũy.
Sự mới lạ có thể mở rộng sở thích
Novelty có thể làm một tín hiệu mới thu hút attention mạnh hơn. Nếu trải nghiệm với tín hiệu đó tích cực, nó có thể trở thành một phần của sở thích cá nhân.
Điều này giúp giải thích tại sao gu có thể thay đổi hoặc mở rộng theo thời gian.
Sở thích có cố định suốt đời không?
Không nhất thiết. Một số sở thích khá ổn định; một số khác thay đổi theo tuổi, trải nghiệm, mối quan hệ và bối cảnh sống.
Một người có thể phát hiện những điều họ thích ở tuổi 40 mà trước đó không hề chú ý. Điều này không có nghĩa sở thích cũ là giả; nó cho thấy hệ thống attraction và arousal có tính linh hoạt.
Sở thích khác orientation như thế nào?
Sở thích tình dục không nên bị đánh đồng với xu hướng tính dục (sexual orientation). Orientation liên quan đến mô hình attraction rộng hơn theo giới hoặc giới tính của đối tượng; còn preference có thể là những đặc điểm cụ thể trong phạm vi attraction đó.
Ví dụ, thích một kiểu giọng nói hoặc phong cách giao tiếp không phải là orientation.
Sở thích khác fantasy như thế nào?
Fantasy có thể phản ánh một sở thích, nhưng không phải fantasy nào cũng là điều người đó “thích” ngoài đời.
Một fantasy có thể thú vị vì novelty hoặc vì nó chỉ tồn tại trong tâm trí. Vì vậy, không nên dùng fantasy đơn lẻ để kết luận sở thích thực tế.
Có thể cố tình “lập trình lại” sở thích không?
Khoa học không hỗ trợ ý tưởng rằng mọi sở thích tình dục có thể được thay đổi tùy ý bằng một kỹ thuật đơn giản. Attention và liên tưởng có thể thay đổi theo trải nghiệm, nhưng sở thích cá nhân là kết quả của nhiều hệ thống và không phải lúc nào cũng nằm dưới kiểm soát có ý thức.
Khoa học biết gì và chưa biết gì?
Bằng chứng cho thấy học tập, văn hóa, trải nghiệm và sinh học đều có thể đóng vai trò. Nhưng khoa học chưa thể nhìn vào lịch sử của một người rồi giải thích chính xác tại sao họ thích từng đặc điểm cụ thể.
Những câu chuyện kiểu “bạn thích X vì chắc chắn từng trải qua Y” thường vượt quá bằng chứng.
Kết luận
Sở thích tình dục được hình thành từ sự tương tác phức tạp giữa não, cơ thể, kinh nghiệm, ký ức, văn hóa và quá trình học tập. Một số phần có thể ổn định lâu dài, trong khi những phần khác thay đổi theo thời gian.
Sở thích cũng không tự động quyết định fantasy, intention hoặc behavior. Con người có thể nhận thấy mình thích một tín hiệu mà vẫn lựa chọn hành vi dựa trên giá trị và hoàn cảnh.
Câu hỏi liên quan
- Sở thích tình dục có thay đổi theo tuổi không?
- Kinh nghiệm trong quá khứ ảnh hưởng đến gu hấp dẫn như thế nào?
- Sở thích tình dục và xu hướng tính dục khác nhau ra sao?
- Fantasy có phản ánh chính xác sở thích ngoài đời không?
- Văn hóa có thể ảnh hưởng đến những đặc điểm chúng ta thấy hấp dẫn không?