Giải thích trong 30 giây: Buồn nôn khi mang thai, đặc biệt trong những tuần đầu, chủ yếu liên quan đến sự thay đổi nhanh của hormone và cách hệ tiêu hóa – thần kinh thích nghi với thai kỳ. hCG tăng mạnh trong tam cá nguyệt đầu thường có mối liên hệ rõ với buồn nôn; estrogen, progesterone và độ nhạy với mùi cũng có thể góp phần. Vì vậy, “ốm nghén” không chỉ xảy ra vào buổi sáng và mức độ rất khác nhau giữa từng người. Đa số trường hợp giảm dần sau những tháng đầu, nhưng nôn quá nhiều đến mức không giữ được nước hoặc thức ăn cần được đánh giá y khoa.
Vì sao mang thai lại dễ buồn nôn?
Sau khi phôi làm tổ, cơ thể bước vào một giai đoạn thay đổi nội tiết rất nhanh.
Một trong những hormone nổi bật nhất là hCG – human chorionic gonadotropin. hCG bắt đầu tăng sau khi phôi làm tổ và tăng nhanh trong những tuần đầu thai kỳ.
Khoảng thời gian hCG tăng mạnh cũng tương đối trùng với thời điểm nhiều người bắt đầu và đạt mức buồn nôn rõ nhất.
Tuy nhiên, buồn nôn thai kỳ không phải do một hormone duy nhất. Nó có thể là kết quả của nhiều thay đổi xảy ra đồng thời.
hCG liên quan đến buồn nôn như thế nào?
hCG giúp duy trì hoàng thể trong giai đoạn đầu thai kỳ, nhờ đó progesterone và estrogen tiếp tục được sản xuất để hỗ trợ thai kỳ.
Nồng độ hCG thường tăng nhanh trong tam cá nguyệt đầu.
Nhiều bằng chứng cho thấy mức hCG và tình trạng buồn nôn có liên hệ với nhau. Ví dụ, những tình trạng có nồng độ hCG cao hơn có thể đi kèm nguy cơ buồn nôn và nôn nhiều hơn.
Tuy vậy, hCG không giải thích được tất cả trường hợp. Hai người có thai ở cùng giai đoạn vẫn có thể có mức độ nghén hoàn toàn khác nhau.
Tại sao buồn nôn thường xuất hiện vài tuần sau khi có thai?
Ngay sau thụ tinh, hCG chưa tăng mạnh.
Trình tự cơ bản là:
Thụ tinh → phôi phân chia → phôi di chuyển về tử cung → làm tổ → hCG bắt đầu tăng → hormone thai kỳ thay đổi mạnh.
Vì vậy, buồn nôn thường không xuất hiện ngay sau khi tinh trùng gặp noãn.
Nhiều người bắt đầu cảm thấy buồn nôn vào khoảng tuần 5–6 của thai kỳ, tính từ ngày đầu của kỳ kinh cuối, mặc dù thời điểm có thể sớm hoặc muộn hơn.
Khi nào buồn nôn thường mạnh nhất?
Ở nhiều người, triệu chứng tăng trong những tuần đầu và thường rõ nhất vào khoảng tuần 8–10.
Điều thú vị là đây cũng gần với giai đoạn hCG đạt mức rất cao.
Sau đó hCG thường giảm từ mức đỉnh và ổn định hơn, đồng thời cơ thể tiếp tục thích nghi với thai kỳ.
Ở nhiều người, buồn nôn vì vậy bắt đầu giảm vào cuối tam cá nguyệt đầu hoặc đầu tam cá nguyệt thứ hai.
Estrogen có liên quan không?
Có thể.
Estrogen tăng đáng kể trong thai kỳ và được cho là một trong những yếu tố góp phần làm thay đổi:
- Độ nhạy với mùi.
- Khẩu vị.
- Hoạt động của hệ tiêu hóa.
- Cách não phản ứng với một số kích thích gây buồn nôn.
Nhưng giống hCG, estrogen chỉ là một phần của cơ chế.
Progesterone có vai trò gì?
Progesterone rất quan trọng trong việc duy trì thai kỳ, nhưng hormone này cũng có tác dụng làm thư giãn cơ trơn.
Điều đó có thể làm hoạt động của đường tiêu hóa chậm lại.
Thức ăn có thể lưu lại trong dạ dày và ruột lâu hơn, góp phần gây:
- Đầy bụng.
- Chậm tiêu.
- Ợ nóng.
- Táo bón.
- Cảm giác khó chịu hoặc buồn nôn.
Do đó, cảm giác “dạ dày hoạt động khác trước” trong thai kỳ có cơ sở sinh lý thực sự.
Tại sao đang mang thai lại nhạy với mùi?
Nhiều người mang thai nhận thấy những mùi trước đây bình thường bỗng trở nên rất mạnh hoặc khó chịu.
Ví dụ có thể là:
- Mùi thức ăn đang nấu.
- Cà phê.
- Nước hoa.
- Khói thuốc.
- Mùi dầu mỡ.
- Một số loại thịt hoặc thực phẩm.
Hormone thai kỳ, đặc biệt là estrogen, có thể góp phần làm thay đổi khả năng cảm nhận và phản ứng với mùi.
Khi một mùi kích thích mạnh hệ thần kinh, nó có thể dễ kích hoạt cảm giác buồn nôn hơn.
Tại sao món từng thích bỗng trở nên khó ăn?
Thai kỳ có thể làm thay đổi cả khứu giác và vị giác.
Một người có thể đột nhiên cảm thấy một món ăn:
- Có mùi quá mạnh.
- Có vị khác trước.
- Gây cảm giác khó chịu.
- Chỉ nghĩ đến cũng thấy buồn nôn.
Hiện tượng này thường được gọi là food aversion – ác cảm với thức ăn.
Nó khá phổ biến trong thai kỳ sớm.
“Ốm nghén” có phải chỉ xảy ra buổi sáng?
Không.
Tên tiếng Anh phổ biến “morning sickness” dễ khiến người ta hiểu nhầm.
Buồn nôn thai kỳ có thể xảy ra:
- Buổi sáng.
- Buổi trưa.
- Buổi tối.
- Sau khi ăn.
- Khi bụng đói.
- Hoặc kéo dài nhiều thời điểm trong ngày.
Một số người cảm thấy tệ nhất vào buổi sáng, nhưng đó không phải quy luật.
Tại sao buổi sáng có thể buồn nôn nhiều hơn?
Sau một đêm không ăn, dạ dày trống và đường huyết có thể thấp hơn so với sau bữa ăn.
Ở một số người, trạng thái này khiến cảm giác buồn nôn dễ xuất hiện hơn.
Đây là một lý do một ít thức ăn đơn giản trước khi đứng dậy có thể giúp một số người, mặc dù hiệu quả khác nhau.
Tại sao đói cũng có thể làm buồn nôn?
Nghe có vẻ nghịch lý, nhưng một số người mang thai cảm thấy:
Buồn nôn → không muốn ăn → bụng quá đói → buồn nôn nhiều hơn.
Do đó, ăn những phần nhỏ hơn nhưng thường xuyên hơn có thể dễ chịu hơn so với để bụng trống lâu rồi ăn một bữa lớn.
Tại sao ăn quá no cũng dễ buồn nôn?
Progesterone có thể làm quá trình tiêu hóa chậm hơn, trong khi tử cung và hệ tiêu hóa tiếp tục thay đổi khi thai kỳ tiến triển.
Một bữa quá lớn có thể tạo cảm giác:
- Căng bụng.
- Đầy.
- Ợ nóng.
- Khó tiêu.
- Buồn nôn.
Vì vậy nhiều người thấy những bữa nhỏ dễ chịu hơn.
Não có tham gia vào cảm giác buồn nôn không?
Có.
Buồn nôn không đơn thuần là hiện tượng của dạ dày.
Não nhận tín hiệu từ:
- Đường tiêu hóa.
- Hệ tiền đình.
- Khứu giác.
- Các hormone và tín hiệu hóa học trong máu.
Các tín hiệu này được tích hợp trong những mạng lưới thần kinh kiểm soát cảm giác buồn nôn và phản xạ nôn.
Thai kỳ làm thay đổi nhiều tín hiệu cùng lúc nên ngưỡng kích hoạt buồn nôn có thể thay đổi.
GDF15 có liên quan đến ốm nghén không?
Nghiên cứu hiện đại cho thấy GDF15 có thể đóng vai trò quan trọng trong buồn nôn và nôn khi mang thai.
GDF15 là một protein tín hiệu có thể tác động lên các vùng của não liên quan đến cảm giác buồn nôn, chán ăn và phản ứng với thức ăn.
Trong thai kỳ, nhau thai tạo ra lượng GDF15 đáng kể.
Mức độ nhạy của cơ thể người mẹ với tín hiệu này trước và trong thai kỳ có thể góp phần giải thích tại sao có người nghén rất ít trong khi người khác nghén nặng.
Tại sao mỗi người nghén khác nhau?
Không có một mức hormone duy nhất quyết định triệu chứng của tất cả mọi người.
Sự khác biệt có thể liên quan đến:
- Di truyền.
- Mức và tốc độ thay đổi hormone.
- GDF15 và độ nhạy với GDF15.
- Độ nhạy của hệ thần kinh.
- Khứu giác.
- Hoạt động đường tiêu hóa.
- Tiền sử buồn nôn hoặc say tàu xe.
- Đặc điểm của từng thai kỳ.
Vì vậy hai thai kỳ của cùng một người cũng có thể nghén khác nhau.
Song thai có dễ nghén hơn không?
Một số thai kỳ đa thai có nồng độ một số hormone, bao gồm hCG, cao hơn và có thể liên quan đến nguy cơ buồn nôn hoặc nôn nhiều hơn.
Tuy nhiên, mức độ nghén không thể dùng để xác định một người đang mang một thai hay nhiều thai.
Việc xác định số thai cần dựa vào siêu âm.
Nghén nhiều có nghĩa thai khỏe hơn không?
Không thể kết luận như vậy.
Một số nghiên cứu tìm thấy mối liên hệ thống kê giữa buồn nôn và một số kết quả thai kỳ, nhưng điều đó không có nghĩa nghén càng nhiều thì thai càng khỏe.
Một người gần như không nghén vẫn có thể có thai kỳ hoàn toàn bình thường.
Không nghén có đáng lo không?
Không nhất thiết.
Mức độ triệu chứng đầu thai kỳ rất khác nhau.
Có người buồn nôn dữ dội, có người chỉ hơi khó chịu và có người hầu như không buồn nôn.
Không có nghén, đứng một mình, không phải dấu hiệu cho thấy thai kỳ có vấn đề.
Đang nghén rồi đột nhiên hết có đáng lo không?
Triệu chứng có thể dao động từng ngày và thường giảm khi thai kỳ tiến triển.
Vì vậy việc buồn nôn giảm không tự động có nghĩa có vấn đề.
Tuy nhiên, nếu thay đổi triệu chứng đi kèm chảy máu, đau bụng đáng kể, choáng hoặc những dấu hiệu bất thường khác, nên liên hệ cơ sở y tế để được đánh giá.
Ốm nghén thường kéo dài đến bao giờ?
Ở nhiều người, buồn nôn giảm đáng kể vào khoảng cuối tam cá nguyệt thứ nhất hoặc đầu tam cá nguyệt thứ hai.
Một số người có thể tiếp tục có triệu chứng lâu hơn.
Một tỷ lệ nhỏ có thể buồn nôn hoặc nôn trong phần lớn thai kỳ.
Làm gì để giảm buồn nôn?
Một số biện pháp đơn giản có thể giúp tùy từng người:
- Ăn thành nhiều bữa nhỏ.
- Tránh để bụng quá đói.
- Uống nước từng lượng nhỏ nhưng thường xuyên.
- Tránh mùi hoặc món ăn kích hoạt buồn nôn.
- Ưu tiên thực phẩm dễ chịu và dễ tiêu.
- Đứng dậy từ từ vào buổi sáng.
- Nghỉ ngơi đầy đủ.
Không có một chế độ ăn chống nghén phù hợp với tất cả mọi người.
Gừng có giúp giảm buồn nôn không?
Một số nghiên cứu cho thấy gừng có thể giúp giảm buồn nôn thai kỳ nhẹ ở một số người.
Tuy nhiên, liều lượng, dạng sản phẩm và tình trạng sức khỏe cá nhân cần được cân nhắc.
Nếu đang sử dụng thuốc hoặc có thai kỳ cần theo dõi đặc biệt, nên hỏi chuyên gia y tế trước khi dùng các sản phẩm bổ sung.
Có thuốc điều trị ốm nghén không?
Có.
Khi các biện pháp sinh hoạt không đủ, bác sĩ có thể cân nhắc những phương pháp điều trị đã được sử dụng trong thai kỳ.
Vitamin B6 (pyridoxine), đôi khi kết hợp với doxylamine, là một trong những lựa chọn thường được sử dụng tùy hướng dẫn và từng trường hợp.
Nếu triệu chứng đáng kể, nên trao đổi với bác sĩ thay vì tự dùng thuốc chống nôn.
Khi nào nôn khi mang thai không còn là “nghén bình thường”?
Nếu nôn quá nhiều đến mức ảnh hưởng rõ rệt đến khả năng ăn uống và giữ nước, có thể cần đánh giá tình trạng hyperemesis gravidarum – nôn nghén nặng.
Đây không đơn giản là “nghén hơi nhiều”. Nó có thể gây mất nước, rối loạn điện giải và giảm cân.
Dấu hiệu nào cần được đánh giá y khoa?
Nên liên hệ cơ sở y tế nếu có:
- Không giữ được nước hoặc thức ăn.
- Nôn rất nhiều hoặc liên tục.
- Tiểu rất ít hoặc nước tiểu rất sẫm.
- Chóng mặt, yếu hoặc ngất.
- Dấu hiệu mất nước.
- Giảm cân đáng kể.
- Nôn ra máu.
- Đau bụng đáng kể.
- Sốt.
Những triệu chứng này cần được phân biệt với ốm nghén thông thường và có thể cần điều trị.
Buồn nôn kèm đau một bên và chảy máu thì sao?
Nếu đang hoặc có thể đang mang thai và xuất hiện đau vùng chậu rõ một bên, chảy máu, chóng mặt, choáng hoặc đau vai, cần được đánh giá y khoa khẩn cấp.
Những dấu hiệu này có thể xuất hiện trong thai ngoài tử cung, một tình trạng có khả năng gây chảy máu trong nghiêm trọng.
Những hiểu lầm phổ biến
“Ốm nghén chỉ xảy ra vào buổi sáng”
Không. Nó có thể xuất hiện bất cứ lúc nào trong ngày.
“Buồn nôn chỉ do hCG”
Không. hCG quan trọng, nhưng estrogen, progesterone, GDF15, hệ thần kinh và hệ tiêu hóa cũng có thể tham gia.
“Không nghén nghĩa là thai yếu”
Không. Nhiều người có thai kỳ bình thường mà hầu như không nghén.
“Nghén càng nặng thì thai càng khỏe”
Không thể dùng mức độ nghén để đánh giá sức khỏe thai.
“Nôn nhiều thì cứ chịu vì mang thai ai cũng vậy”
Không. Nôn quá mức có thể gây mất nước và cần được điều trị.
Tóm tắt dễ nhớ
Buồn nôn thai kỳ có thể được hình dung như kết quả của nhiều tín hiệu cùng hội tụ:
Phôi làm tổ → hCG và các tín hiệu từ nhau thai tăng → estrogen và progesterone thay đổi → hệ tiêu hóa chậm hơn + khứu giác/vị giác thay đổi + não nhạy hơn với tín hiệu gây buồn nôn → xuất hiện ốm nghén.
Nghiên cứu hiện nay cũng cho thấy GDF15 từ nhau thai có thể là một mắt xích sinh học quan trọng giúp giải thích hiện tượng này.
Câu hỏi thường gặp
Ốm nghén thường bắt đầu tuần thứ mấy?
Nhiều người bắt đầu có triệu chứng khoảng tuần 5–6 của thai kỳ, nhưng có thể sớm hoặc muộn hơn.
Ốm nghén thường nặng nhất khi nào?
Ở nhiều người, triệu chứng rõ nhất khoảng tuần 8–10 rồi giảm dần sau đó.
Tại sao đói lại làm buồn nôn?
Dạ dày trống và những thay đổi chuyển hóa có thể làm cảm giác buồn nôn rõ hơn ở một số người.
Không nôn mà chỉ buồn nôn có phải nghén không?
Có. Buồn nôn thai kỳ không nhất thiết phải kèm nôn.
Ốm nghén có ảnh hưởng em bé không?
Buồn nôn nhẹ đến vừa thường không gây vấn đề nếu vẫn ăn uống và giữ đủ nước. Nôn nghiêm trọng gây mất nước hoặc giảm cân cần được điều trị.
Hormone nào liên quan nhiều đến ốm nghén?
hCG có mối liên hệ nổi bật, nhưng GDF15, estrogen, progesterone và nhiều cơ chế thần kinh – tiêu hóa khác cũng tham gia.
Bài liên quan
- Những thay đổi hormone đầu thai kỳ diễn ra thế nào?
- hCG là gì?
- Tại sao đầu thai kỳ dễ mệt?
- Tại sao mang thai làm khứu giác nhạy hơn?
- Nôn nghén nặng là gì?
- Tại sao thử thai quá sớm có thể âm tính?
Nguồn khoa học nên tham khảo
Chủ đề buồn nôn và nôn trong thai kỳ nên được đối chiếu với hướng dẫn và tài liệu từ ACOG, NHS, NIH, các tổ chức sản phụ khoa uy tín và các nghiên cứu được bình duyệt về nausea and vomiting of pregnancy, hyperemesis gravidarum, hCG, GDF15 và sinh lý nội tiết thai kỳ.
Nội dung này nhằm mục đích giáo dục về sinh lý thai kỳ và không thay thế chẩn đoán hoặc điều trị y khoa cá nhân.